Samir Kassir, Libanees links en een potje anti-oriëntalisme

Het eerste boek dat ik hier in Beiroet gelezen heb, is er één dat op de verplichte literatuurlijst van elke opleiding arabistiek of Arabische politieke wetenschappen zou moeten staan. Ik wil er al lang iets over schrijven en heb vandaag eindelijk de tijd ervoor gevonden. Bear with me met een stukje over het reëel onbestaande socialisme in Libanon, voor ik aan het boek zelf toekom.

“Samir Kassir (May 5, 1960 – June 2, 2005) was a university professor, journalist and historian born to a Lebanese Palestinian father and a Syrian mother. He held both Lebanese and French nationality. A prominent left-wing activist, he was a strong advocate of freedom for the Palestinians, democracy in Lebanon and Syria and a vocal critic of the Syrian presence in Lebanon. He was assassinated on 2 June 2005 and his assailants remain unknown. A French investigation is currently underway but its results have yet to be released.”

Tot zover Wikipedia over één van Libanon’s bekendste (en misschien wel laatste) linkse intellectuelen. In dit land zijn de ‘politieke’ partijen zo intrinsiek verbonden met sectaire groepen en feodale ‘oud geld’-families, die het voorzitterschap van vader op zoon doorgeven, dat veel mensen zelfs de naam van de partij niet kennen waar hun familie al generaties lang op stemt en gewoon zeggen ‘ik stem voor Franjieh’ of ‘ik ben voor Junblatt’. Zoals een vriendin onlangs opmerkte, ‘Als Samir Geagea zijn partij morgen ‘Maoist Sunni Jihadi Movement’ zou noemen, zouden dezelfde rechtse christenen er nog altijd voor stemmen’. (Ter uitleg: Geagea is de notoire extreem-rechtse leider van de christelijke militie-annex-partij ‘Lebanese Forces’.) Zelfs de Communistische Partij heeft hier een erfelijk leiderschap. En nagenàoeg elke partij is rechts tot extreem-rechts, zowel politiek als sociaal. Behalve president Emile Lahoud, een legerofficier(!) die bij geen enkele partij hoort, heb ik bijvoorbeeld geen weet van iemand die tegen de privatizering van openbare nutsvoorzieningen is. De ‘val van het communisme’ betekende, naast de ideologische desoriëntatie die dat ook bij ons veroorzaakt heeft, een serieuze financiële aderlating voor de linkerzijde hier – niet onbelangrijk in een politiek systeem ‘(that) is particularly ill equipped to deal with existential political questions that go beyond how to divide the loot’, zoals de Nederlandse journalist Ferry Biederman onlangs raak opmerkte in een opiniestuk in de Daily Star. Linkse of zelfs gewoon niet-sectaire Libanezen klagen voortdurend dat ze geen enkele partij of individu hebben om voor te stemmen, en stemmen gewoonlijk simpelweg niet. Eén linkse partij die bestaat (maar die door linkse mensen die ik hier ken steevast omschreven wordt als ‘een bende irrelevante idioten’ omdat ze ‘sociaal-democratie op zijn Europees – lees: Labour, PS – verwarren met socialisme’) is harakat al-yisar ad-dimuqrati (de democratische linkse beweing). De partij is ontstaan uit een afsplitsing van de (autoritaire en corrupte) Parti Communiste en baseert zich op de ideëen van Samir Kassir, een prominent lid van die beweging tot hij op een fatale morgen in juni 2005 de sleutel van zijn geboobytrapte auto omdraaide en voor zijn eigen huis opgeblazen werd. De partij heeft 1 zetel in het Libanese parlement en steunt de (bepaald niet linkse) regering-Siniora die verkozen werd na de intifada l-istiqlal (‘onafhankelijkheidsopstand) – zoals de Libanezen de ‘Ceder-revolutie’ (een term verzonnen door de Amerikaanse regering) noemden voordat die beweging gerecupereerd werd door de traditionele machthebbers van het land. De Junblatts, Hariri’s en anderen veranderden van de ene dag op de andere van ‘collaborateurs met de Syrische bezetting’ in ‘de anti-Syrische oppositie’… De partij omschrijft zichzelf als ‘de enige seculaire vertegenwoordiging in het Libanese parlement’, maar dat lijkt dan ook het enige ‘linkse’ aspect in hun discours te zijn.

Soit, dit geheel terzijde en enkel als inleiding op mijn centrale onderwerp: ‘Being Arab’ (ik lees de Engelse vertaling door Will Hobson, uitgegeven door Verso, voorwoord door Robert Fisk. De oorspronkelijke Franse versie is gepubliceerd door Actes Sud Sindbad in 2004 onder de titel ‘Considérations sur le malheur arabe’).

Dit uiterst interessante boek, dat Kassir dus vlak voor zijn dood schreef, is gedeeltelijk een analyse van de politieke en culturele malaise van de ‘Arabische natie’ op dit moment, en gedeeltelijk een revisie van de Arabische geschiedenis zoals die meestal wordt voorgesteld door oriëntalisten en islamisten alike. Kassir verwerpt de mythe van ‘de gouden tijd’ die het begin van de islamitische periode geweest zou zijn, en vooral de mythe van ‘het verval’ (volgens de oriëntalisten) of ‘de decadentie’ (volgens de islamisten) die de rest van die geschiedenis zou kenmerken.

Het boekje (92 pagina’s in het Engels) is extreem gecondenseerd en intens geschreven. Kassir opent met een omschrijving van wat hij ‘de huidige malaise van de Arabische natie’ noemt (het woord wordt wijselijk gehandhaafd in de Engelse vertaling) – een gegeven dat hij zowel politiek als cultureel/mentaal interpreteert en dat hij, behalve aan de Arabieren zelf, ook aan ‘the gaze of the Western Other’ toeschrijft, waaraan de Arabieren zich (nog altijd volgens hem) voortdurend afmeten. Land per land speurt hij de Arabische wereld af, om vrijwel overal (en ik veralgemeen hier uit plaatsgebrek zijn veel meer genuanceerde discours) dictaturen, corruptie, gebrek aan vrijheid op diverse gebieden, wijdverspreid analfabetisme, extreme inkomensongelijkheid, militarisme en obscurantisme tegen te komen. Hij vergelijkt die situatie vervolgens met die tussen de genoemde ‘gouden tijd’ en het einde van het Ottomaanse rijk, toen er van een technische of intellectuele achterstand ten opzichte van de Westerse wereld nauwelijks of geen sprake was, en er een politiek en militair machtsevenwicht was.

Hij gaat verder met de periode van het einde van de 18e tot het midden van de 20e eeuw, die vaak de ‘nahda’ of ‘renaissance’ genoemd wordt. Dit was een periode waarin de Arabieren zich, nauwelijks een eeuw na de Europeanen, de verworvenheden van de verlichting, de industriële revolutie, de moderne literatuur en de democratische beginselen eigen maken. Kassir herwaardeert deze vaak vergeten of gemarginaliseerde periode, waarin een enorme uitbarsting van creativiteit en flexibiliteit de Arabische wereld aangreep, en onderzoekt wanneer en hoe deze periode van openheid en absorptievermogen is omgeslagen in de huidige obscurantistische, afwijzende houding vol zelfbeklag tegenover ‘het Westen’ of ‘de moderniteit’. Kassir – als de door de Franse cultuur beïnvloede intellectueel die hij was – beschrijft veel van die evolutie via de expressie ervan in l’histoire de la pensée arabe – in casu de literatuur en, in latere periodes, theater en film. Hij omschrijft ‘moderniteit’ grotendeels als ‘secularisatie’ of ‘secularisme’ en bouwt daarop zijn argument: ‘the Arab malaise is not the result of modernity, but of modernity’s collapse’.

Met andere woorden: hij ontkracht overtuigend, met een massa concrete voorbeelden en in veel meer detail dan ik hier kan weergeven, het veelgehoorde argument dat ‘de Arabische cultuur (of de islam) onverenigbaar is met de moderniteit/de democratie/het secularisme’ (dixit de Samuel Huntingdons, Bernard Lewis’en en Urbain Vermeulens van deze wereld). Hij stelt dat het integendeel net de aanval van het Westen op de Arabische moderniteit is geweest die verantwoordelijk is voor die mentaliteitsverandering. Die is een rechtstreeks gevolg van de recente Britse en Franse kolonisatie van Noord-Afrika en het Midden-Oosten, en specifiek de ongoing kolonisatie van Palestina (i.e. ‘Israel’) die onontkoombaar de vernietiging van de linkse, seculaire en nationalistische (want anti-koloniale en anti-imperialistische) krachten en de Westerse steun aan de fundamentalistische en obscurantistische (want verondersteld apolitieke en ‘quietistische’) krachten met zich meebracht. Het is dus de geografische ligging van de Arabische wereld (eerst op de strategische punten van de Britse aanvoerroute naar hun Indische kolonie en later pal bovenop de voor het Westen levensbelangrijke voorraden van olie en aardgas) en niet de ‘culturele geschiedenis’ of de ‘islamitische cultuur’ die bepalend is geweest voor de geschiedenis.

Kassir stelt met andere woorden een wetenschappelijke, rationele, sociologische analyse tegenover het essentialistische en racistische discours dat zowel neocons en islamofoben als jihadi-salafi’s voeren. Beide kampen betogen, opvallend analoog, dat ‘de islamitische cultuur essentieel anders is en essentieel onverenigbaar met ‘Westerse’ waarden’. Alsof ‘de islamitische cultuur’ één homogeen blok zou zijn zonder regionale en individuele verschillen, en alsof die veelgeroemde ‘waarden’ exclusief Westers zouden zijn, of zelfs maar door het ‘Westen’ universeel toegepast zouden worden buiten Europa en de VS…

Die laatste zin is trouwens mijn eigen rant en moet niet op rekening van de auteur geschreven worden, die niet zo simplistisch is om alle schuld op ‘de andere’ te laden. Hoewel ik ‘Being Arab’ natuurlijk zelf (ik kan moeilijk anders) als niet-Arabier lees en interpreteer (en bespreek voor jullie mijn mede-niet-Arabieren), heeft Kassir zijn boek wel degelijk aan zijn mede-arabieren gericht. Het laatste hoofdstuk bestaat dan ook uit een pijnlijke zelfanalyse van (en kritiek op) de Arabische neiging tot ‘victimhood’ en zelfbeklag, die hij naar voren schuift als de belangrijkste oorzaak van het huidige onvermogen van de Arabieren om zich te bevrijden uit hun malaise en ‘terug aan te sluiten bij de universele cultuur van de mensheid’ zoals ze dat op zoveel andere momenten van de geschiedenis wél gekund en ook gedaan hebben. Kassir gaat daarin zover dat John Pilger op de achterflap schrijft: ‘This is an unusual book of such fluent and searing honesty that I almost wanted Samir Kassir to be kinder to himself. I salute his memory.’ Sta mij toe het daarmee roerend eens te zijn.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s